Belgia: Jak kraj z jedenastoma milionami mieszkańców przebudował swoje szkolenie za pomocą reformy

Skąd wzięła się reforma

Michel Sablon był asystentem trenera reprezentacji Belgii na mistrzostwach świata w 1986, 1990 i 1994 roku, a w 2001 roku został dyrektorem technicznym federacji. Rozpoczął od bilansu otwarcia, który był niezwykły w europejskiej piłce nożnej: zlecił naukowe zbadanie belgijskiego systemu szkolenia.

Sablon zlecił analizę belgijskiej piłki nożnej młodzieżowej kilku uniwersytetom – w Leuven, Gandawie, Louvain-la-Neuve i Liège. Kluczową rolę odegrał Werner Helsen, profesor nauk o ruchu na KU Leuven. Helsen i jego studenci przeanalizowali około 1500 godzin materiału wideo z meczów młodzieżowych: kontakty z piłką na gracza, długość podań, schematy budowania akcji, udział długich podań, intensywność. Dzieci nosiły pulsometry, aby porównać obciążenie w różnych formatach gry.

Wyniki były jednoznaczne. W grze 11 na 11 dzieci miały mało kontaktów z piłką, podejmowały mało decyzji i oddawały mało strzałów. Belgijska piłka nożna młodzieżowa opierała się na długich piłkach, ponieważ trenerzy chcieli wygrywać, a boiska były zbyt duże. Dzieci uczyły się tego, co było potrzebne do wygrywania – a nie tego, co było potrzebne do grania w piłkę nożną.

Sablon wyciągnął z tego wniosek i stworzył plan, który został przyjęty przez federację w 2006 roku. Wcześniej rozglądał się w Holandii, Francji i Niemczech oraz uczył się od Ajaksu i Barcelony. Wymieniał poglądy z Matthiasem Sammerem, który w tym samym czasie towarzyszył niemieckiej reformie. Wizja była syntezą tego, co działało gdzie indziej – dostosowaną do małego kraju bez wielkich klubów.

Pięć filarów wizji

Odgórnie nakazane małe formaty gier

Belgijska młodzież od czasu reformy gra w małych formatach: 5 na 5 w najmłodszych rocznikach, 8 na 8 w okresie przejściowym, a 11 na 11 dopiero od kategorii U-13. Uzasadnienie wynikało bezpośrednio z badań Helsena: więcej kontaktów z piłką, więcej pojedynków jeden na jeden, więcej strzałów na bramkę przypadających na jedno dziecko. Przed reformą nie było to w Belgii oczywiste, a opór klubów był znaczny.

4-3-3 jako narodowy system szkolenia

Podobnie jak Holandia, Belgia nakazała wszystkim drużynom młodzieżowym jeden system: 4-3-3 z ofensywnym nastawieniem. Nie dlatego, że jest to najlepszy system, ale dlatego, że jednolity system tworzy wspólny język. Młody belgijski zawodnik zmieniający klub zastawał te same role. Trener reprezentacji U-15 otrzymywał zawodników, którzy uczyli się w tym samym systemie.

Wizja określała przy tym styl gry: posiadanie piłki, budowanie akcji od tyłu, drybling jako pożądany środek, wysoki pressing. Bob Browaeys, wieloletni trener młodzieżowych reprezentacji i jeden z autorów wizji, powiedział w 2018 roku, że reprezentacja Roberto Martíneza grała dokładnie taką piłkę nożną, jaką wizja sformułowała dwadzieścia lat wcześniej.

Szkolenie ponad wynik

Wizja zdefiniowała na nowo cel działów młodzieżowych: nie wygrywać mecze, lecz rozwijać zawodników. Była to zasada Ajaksu, narzucona na poziomie krajowym. Zniesiono tabele w najmłodszych rocznikach, a trenerzy zostali przeszkoleni, by traktować wyniki jako sprawę drugorzędną. Jak wszędzie, realizacja była niepełna – ale to nastawienie stało się oficjalną linią.

Szkoły sportowe z podwójnym treningiem

Federacja utworzyła osiem szkół sportowych – Topsportscholen – w których utalentowani zawodnicy w wieku od 14 do 18 lat trenują rano, dodatkowo obok treningów klubowych. Podwaja to czas treningu bez poświęcania szkoły. Szkoły sportowe są belgijskim odpowiednikiem Clairefontaine, ale działają szerzej i są rozproszone w regionach. Przeszło przez nie wielu zawodników złotej generacji.

Narodowe centrum

W Tubize, na południe od Brukseli, powstało narodowe centrum treningowe federacji, sfinansowane z dochodów z ME 2000. Trenują tam reprezentacje narodowe wszystkich kategorii wiekowych, tam odbywa się kształcenie trenerów i tam nauczana jest wizja.

Kluby: Genk i Anderlecht

Reforma wyznaczyła ramy. Zawodnicy wywodzili się z klubów, z których dwa szczególnie się wyróżniają.

Racing Genk

Genk to klub z byłego miasta górniczego w Limburgii, liczącego około 65 000 mieszkańców. W latach 2000. i 2010. akademia wyprodukowała takie nagromadzenie światowej klasy zawodników, które jest unikalne dla klubu tej wielkości: Kevin De Bruyne, Thibaut Courtois, Divock Origi, Yannick Carrasco, Christian Benteke, Timothy Castagne, Leandro Trossard, Kalidou Koulibaly (który przyszedł jako młody profesjonalista), Wilfred Ndidi, Sander Berge, Leon Bailey, Bilal El Khannouss.

Genk nie ma obszaru rekrutacji, który by to tłumaczył. Co jest spójnie opisywane: akademia, która wcześnie zaczęła pracować według wizji, skauting sięgający również do Afryki i Skandynawii oraz pierwsza drużyna, która konsekwentnie stawiała na młodych graczy, ponieważ klub nie miał innego wyjścia finansowego. Genk to belgijskie Freiburg – małe, cierpliwe, zależne od własnego szkolenia.

Anderlecht

Anderlecht to tradycyjny belgijski klub z siedzibą w Brukseli i największym zapleczem talentów w kraju. Akademia, promowana pod nazwą Purple Talents, wydała na świat m.in. Vincenta Kompany'ego, Romelu Lukaku, Youriego Tielemansa, Leandera Dendonckera, Jérémy'ego Doku, Alberta Sambi Lokongę, Zeno Debasta i wielu innych. Adnan Januzaj i Charly Musonda wcześnie wyjechali do Anglii – to przykłady belgijskiego problemu polegającego na tym, że angielskie kluby podkupują talenty w wieku 15 lub 16 lat.

Anderlecht od 2020 roku obrał okrężną drogę: Vincent Kompany powrócił jako grający trener, nie doprowadził klubu do sukcesu sportowego, ale wprowadzał młodych zawodników, zanim odszedł do Burnley, a następnie do Bayernu. Klub od lat jest niestabilny sportowo, ale akademia nadal produkuje graczy.

Standard, Brugge i drużyny U-23

Standard Liège wyszkolił Marouane'a Fellainiego, Axela Witsela i Michy'ego Batshuayia. Club Brugge w latach 2020. wychował m.in. Charlesa De Ketelaere i jest dziś najsilniejszym finansowo klubem w Belgii. Oba kluby mają własne akademie działające zgodnie z wizją.

Od sezonu 2022/23 drużyny U-23 dużych klubów – Club NXT, RSCA Futures, Jong Genk – grają w drugiej lidze belgijskiej, Challenger Pro League. To krok, który wcześniej podjęły Portugalia, Hiszpania i Holandia, a którego nie zrobiły Niemcy: futbol seniorski na punkty dla 19-latków. Belgia przeforsowała go uchwałą federacji, pokonując opór mniejszych drugoligowców.

Bilans

Złota generacja nie zdobyła żadnego tytułu. Trzecie miejsce na MŚ w 2018 roku to jej najlepszy wynik. W 2022 roku Belgia odpadła w fazie grupowej, a w 2024 roku w 1/8 finału. Krytycy mówią o zmarnowanym pokoleniu.

Roberto Martínez, selekcjoner w latach 2016–2022, ocenił to inaczej: kraj z jedenastoma milionami mieszkańców przez cztery lata przewodził rankingowi światowemu, wyprodukował ośmiu zawodników z ponad setką występów w reprezentacji i wykształcił dwudziestu z nich na trenerów. To jest właśnie złota generacja, niezależnie od tytułów.

Dla pytania o szkolenie bilans jest bardziej jednoznaczny niż dla pytania o tytuły: Belgia z pozycji braku udziału w turniejach w ciągu piętnastu lat wyprodukowała pokolenie, które ukształtowało czołowe ligi Europy. Związek z reformą jest nie do udowodnienia – ale jest bardziej prawdopodobny niż w przypadku jakiejkolwiek innej reformy federacji w Europie, ponieważ Belgia wcześniej nie miała niczego, co mogłoby w inny sposób wyjaśnić ten wzrost.

Krytyka

Kolejne pokolenie jest skromniejsze. Jérémy Doku, Loïs Openda, Charles De Ketelaere, Amadou Onana, Johan Bakayoko, Zeno Debast – to dobrzy zawodnicy, ale to nie De Bruyne, Hazard czy Courtois. Kwestia tego, czy reforma wywołała jednorazową falę, czy też trwale wyższy poziom, pozostaje otwarta. Wizję przyjęto w 2006 roku; dzieci ukształtowane w pełni według niej mają obecnie około dwudziestu pięciu lat.

Podkupowanie talentów przez Anglię. Belgijskie talenty odchodzą do Anglii w wieku 15 lub 16 lat, ponieważ Premier League płaci, a Brexit – choć utrudnił dostęp graczom z UE – to go nie zatrzymał. Ostatni etap szkolenia odbywa się więc w Chelsea czy Manchesterze, a nie w Genk czy Anderlechcie. Wizja nie jest w stanie temu zapobiec.

Odgórnie narzucone 4-3-3 ma te same ograniczenia co w Holandii. Tworzy wspólny język, ale też ogranicza. Krytycy w belgijskiej piłce nożnej pytają, czy wizja dwadzieścia lat po jej sformułowaniu jest nadal właściwa.

Realizacja była nierównomierna. Wielkie kluby wdrożyły wizję, wiele małych – nie. Federacja mogła rekomendować i szkolić, ale nie mogła kontrolować każdej wsi. To problem każdej narodowej reformy.

Sablon odszedł, struktura pozostała. Sablon opuścił federację i pracował później w Singapurze. Bob Browaeys pozostał na długo. Czy reforma, która była mocno uzależniona od jednostek, okaże się trwała, to pytanie, na które Belgia odpowie w ciągu najbliższych dziesięciu lat.

Zastosowanie: Co możesz z tego przejąć

Ten rozdział jest naszą interpretacją.

Belgia to przypadek, który pokazuje, jak wygląda reforma, gdy wynika z danych, a nie z przekonań.

Policz, zanim zdecydujesz

Studenci Helsena przeanalizowali 1500 godzin wideo, zanim federacja narzuciła format. Jako trener młodzieżowy możesz to zrobić w małej skali: w meczu 7 na 7 policz kontakty z piłką najsłabszego zawodnika. Zrób to samo w meczu 4 na 4. Decydują liczby, a nie przyzwyczajenie.

Wykorzystaj reformę piłki nożnej dziecięcej jako argument

Niemiecka reforma od sezonu 2024/25 podąża za belgijską logiką z 2006 roku. Każdy, kto w klubie spotyka się z oporem wobec małych formatów gier – rodzice żądający tabel, trenerzy tęskniący za 7 na 7 – ma w postaci Belgii argument: dany kraj zrobił to dwadzieścia lat temu i stworzył najlepszą generację w swojej historii.

Podwój czas treningu, a nie obciążenie

Szkoły sportowe dają belgijskim talentom drugą jednostkę treningową rano. Dla klubów amatorskich jest to niewykonalne – ale zasada brzmi: jeśli chcesz więcej czasu, musisz wbudować go w codzienne życie, a nie dokładać do pojedynczej jednostki treningowej. Współpraca ze szkołami, treningi indywidualne/uzupełniające w godzinach pozaszczytowych, dodatkowy termin dla tych, którzy chcą.

Jeden język w klubie

Odgórnie nakazane 4-3-3 można przenieść na grunt pojedynczego klubu: jeden system, wszystkie roczniki, takie same opisy ról. To nie musi być 4-3-3. Ważne, by był to jeden system.

Znieś wyniki tam, gdzie to możliwe

Belgia zniosła tabele w najmłodszych rocznikach. Niemcy poszły tym śladem przy reformie piłki dziecięcej. W przypadku starszych roczników klub może sam zadecydować: czy U-13 gra o wyniki, czy o szkolenie? Rzadko udaje się jedno i drugie jednocześnie.

Dla związków: Okres przejściowy też się liczy

W 2022 roku Belgia wprowadziła drużyny U-23 do drugiej ligi, mimo oporu. Niemcy tego nie zrobiły. Dla osób pracujących w strukturach związkowych: to jest ta jedna decyzja strukturalna, która robi największą różnicę.

Co warto zapamiętać

• W latach 2002–2012 Belgia nie zakwalifikowała się do żadnego turnieju, a w 2015 roku przewodziła rankingowi FIFA. Pomiędzy tymi wydarzeniami znajduje się reforma uchwalona w 2006 roku.
• Michel Sablon zlecił naukowe zbadanie szkolenia – Werner Helsen, KU Leuven, 1500 godzin materiału wideo – i na tej podstawie wyciągnął wnioski: małe formaty gier, 4-3-3 jako system szkolenia, szkolenie ponad wynik, szkoły sportowe, narodowe centrum.
• Genk i Anderlecht to najbardziej wydajne akademie: Genk jest mały i cierpliwy, Anderlecht dysponuje największym zapleczem talentów w kraju.
• Od 2022 roku drużyny U-23 grają w drugiej lidze – to krok przejściowy, którego brakuje w Niemczech.
• Złota generacja nie zdobyła żadnego tytułu. Kolejne pokolenie jest skromniejsze. Kwestia tego, czy reforma działa trwale, pozostaje otwarta.
• Co można przenieść: liczyć zamiast wierzyć, bronić małych formatów gier, wbudowywać czas treningu w codzienne życie, stosować jeden język w klubie, znosić wyniki tam, gdzie to możliwe.

To, co Belgia zrobiła dla całego kraju uchwałą federacji, klub może zrobić dla swoich roczników za pomocą Club OS: wyznaczyć jedną linię i sprawdzić, czy dociera ona do kategorii U-9. Sama decyzja nie wymaga związku piłkarskiego, wystarczy zarząd klubu.

Źródła i literatura uzupełniająca

• Wywiady z Michelem Sablonem na temat reformy, m.in. w The Guardian (2014), Bleacher Report (2018) i Wall Street Journal (2018).
• Wywiady z Bobem Browaeysem na temat wdrażania wizji i jej powiązania z reprezentacją narodową.
• Werner Helsen, KU Leuven: Publikacje dotyczące analizy formatów gier młodzieżowych oraz modelu 10 000 godzin w rozwoju talentów.
• Królewski Belgijski Związek Piłki Nożnej: Prezentacje dotyczące wizji szkoleniowej oraz centrum w Tubize.
• Raporty dotyczące wprowadzenia drużyn U-23 do Challenger Pro League w 2022 roku.
• CIES Football Observatory: Raporty dotyczące belgijskich klubów szkoleniowych.

Uwaga dotycząca faktów: Opis reformy opiera się na wywiadach z uczestnikami wydarzeń oraz źródłach wtórnych. Dokładne formaty gier i granice wiekowe były wielokrotnie dostosowywane od 2006 roku. Związek między reformą a sukcesem złotej generacji jest prawdopodobny, ale nie do bezsprzecznego udowodnienia.