Ajax Amsterdam: Hoe De Toekomst opleidt

Waar het idee vandaan komt

De Ajax-school begint niet in de jeugd, maar in het eerste elftal. Rinus Michels ontwikkelde vanaf 1965 met Johan Cruijff als centrale speler wat later Totaalvoetbal werd genoemd: positiewisselingen, zonedekking, hoge pressing, elke speler moet elke positie begrijpen. Ajax won daarmee in 1971, 1972 en 1973 de Europacup I.

De jeugdafdeling nam dit spelidee over als opleidingsdoel. Wie voor Ajax wilde spelen, moest het begrijpen. Dat is tot op de dag van vandaag de kern: De jeugd leidt op voor een specifiek spel, niet voor voetbal in het algemeen.

Cruijff zelf drukte later tweemaal zijn stempel op de jeugdafdeling. Als trainer van 1985 tot 1988 en nog sterker door het zogenaamde Cruijff-plan vanaf 2011 (daarover hieronder meer). Daartussen bouwden trainers zoals Louis van Gaal op hetzelfde fundament: Van Gaals kampioensploeg van 1995 was structureel de uitvoering van Michels' ideeën met een nieuwe generatie.

Sinds 1996 trainen de jeugdteams op De Toekomst, het opleidingscentrum naast de Johan Cruijff ArenA. De naam zegt het al.

Het TIPS-model

TIPS is het bekendste element van de Ajax-opleiding. Het beschrijft waar spelers op worden geselecteerd en beoordeeld:

• Techniek – Techniek
• Inzicht – Spelinzicht
• Persoonlijkheid – Persoonlijkheid
• Snelheid – Snelheid

De volgorde is niet toevallig. Techniek staat voorop, omdat Ajax ervan uitgaat dat dit op jonge leeftijd het beste te trainen is en later nauwelijks nog in te halen valt. Inzicht komt op de tweede plaats, omdat Ajax-voetbal beslissingen vraagt: Wanneer schuif ik in, wanneer maak ik ruimte, wanneer speel ik de derde man in. Persoonlijkheid betekent bereidheid om verantwoordelijkheid te nemen, moed aan de bal, leergierigheid. Snelheid staat bewust als laatste – niet omdat het onbelangrijk is, maar omdat het het minst trainbaar is en het minst zegt over de latere speler.

Wat TIPS in de praktijk betekent: Elke speler wordt regelmatig langs deze vier dimensies beoordeeld. De beoordeling vormt de basis voor zijn individuele ontwikkelingsplan. Een speler met uitstekende techniek en een zwak inzicht krijgt een ander programma dan iemand met een omgekeerd profiel.

TIPS is door de jaren heen gevarieerd en aangevuld. Critici binnen de club gaven aan dat snelheid in het moderne voetbal aan belang heeft gewonnen en dat het model dat te weinig weerspiegelt. Het is een kader, geen formule.

De opleidingsprincipes

Individuele ontwikkeling boven teamsucces

Het belangrijkste principe en het moeilijkste om te handhaven. Ajax-jeugdteams horen geen kampioenschappen te winnen. Ze horen spelers te produceren voor het eerste elftal. Een trainer die zijn O15 met lange ballen naar de titel leidt, heeft vanuit Ajax-perspectief gefaald.

In de praktijk betekent dit: Speeltijd wordt verdeeld op basis van ontwikkelbehoefte, niet op basis van prestaties. Posities worden bezet op basis van het leerdoel, niet op basis van de winstkans. Resultaten worden voor kennisgeving aangenomen, niet gevierd.

Eén systeem als leermiddel

Alle Ajax-jeugdelftallen spelen in een 4-3-3 opstelling met de klassieke Nederlandse rugnummers: 1 doelman, 2 en 5 vleugelverdedigers, 3 en 4 centrale verdedigers, 6 verdedigende middenvelder, 8 en 10 centrale middenvelders, 7 en 11 vleugelaanvallers, 9 spits. De nummers zijn bij Ajax tot op de dag van vandaag rollen, geen rugnummers op een shirt.

Het systeem is geen dogma voor het eerste elftal. Het is een leermiddel voor de jeugd. Omdat elke positie een duidelijk gedefinieerde rol heeft, kan een trainer een twaalfjarige speler precies uitleggen wat de 6 in de opbouw doet en wat de 8 doet bij het drukzetten. En omdat alle teams hetzelfde systeem spelen, kan een speler van de O13 doorstromen naar de O14 zonder opnieuw te hoeven leren.

Positiewisselingen op jonge leeftijd

Tot ongeveer de O13 spelen Ajax-spelers op meerdere posities. De latere centrale verdediger leert als nummer 6 hoe het is om met de rug naar de tegenstander te worden aangespeeld. De latere vleugelaanvaller leert als vleugelverdediger hoe een speler zich voelt op wie hij later druk moet zetten.

Dat is het directe erfgoed van Michels: Totaalvoetbal vereist dat elke speler elke positie begrijpt. Specialisatie komt later, meestal vanaf de O14/O15. Hoe positiewisselingen in de praktijk kunnen worden gepland, staat in de gids over positiewisselingen in het jeugdvoetbal.

Positiespel

Het Nederlandse positiespel is de voorloper van het Catalaanse Juego de Posición en is alomtegenwoordig in de Ajax-jeugd. 4 tegen 2, 5 tegen 3, 6 tegen 3 op kleine velden. Later positiespelen met zones en aanspeelpunten.

In tegenstelling tot de rondo, die in een cirkel wordt gespeeld, vindt het positiespel meestal plaats in rechthoeken met een richtingsgevoel. De bal moet niet alleen behouden worden, maar van de ene naar de andere kant gebracht worden. Dat traint wat het Ajax-voetbal kenmerkt: opbouw van achteruit, spel door het centrum, van kant wisselen.

Techniek onder speldruk, maar ook geïsoleerd

Hierin verschilt Ajax van La Masia. Ajax traint techniek ook geïsoleerd – balvoering, schijnbewegingen, passtechniek met beide benen, aanname in beweging. De Coerver-methode, in de jaren 70 ontwikkeld door de Nederlander Wiel Coerver, heeft het Nederlandse jeugdvoetbal in zijn geheel gevormd, en Ajax vormt daarop geen uitzondering.

Het aandeel is echter beperkt. Het grootste deel van de sessie bestaat uit partijvormen en spelvormen. Geïsoleerde techniek is een bouwsteen aan het begin, niet de kern.

Eén tegen één als basis

Vleugelaanvallers van Ajax moeten tegenstanders kunnen uitspelen. Daarom wordt de 1 tegen 1 in alle leeftijdsgroepen getraind – zowel aanvallend als verdedigend, in spelvormen met punten voor succesvolle dribbels, in 1-tegen-1-toernooien en in positiespelen met de regel dat de vleugelaanvaller vóór de pass eerst een actie moet maken.

Trainers als opleiders

Ajax-jeugdtrainers maken deel uit van een opleidingsafdeling met een gemeenschappelijke methodiek. Velen zijn voormalig Ajax-spelers. De club heeft jarenlang een eigen trainersopleiding gehad om ervoor te zorgen dat iedereen dezelfde taal spreekt. Een trainer die zijn eigen spelidee meebrengt, is niet gewenst.

Het Cruijff-plan: Wat er gebeurt als je de methode radicaliseert

In 2010 bekritiseerde Johan Cruijff openlijk de staat van zijn club. Te veel trainers zonder Ajax-achtergrond, te weinig focus op individuele ontwikkeling, te veel middelmatige spelers. In 2011 kreeg hij zijn zin: voormalige Ajax-spelers namen sleutelposities over, Wim Jonk werd hoofd jeugdopleiding, Dennis Bergkamp werkte met jonge aanvallers, Frank de Boer trainde het eerste elftal.

Het plan had duidelijke principes:

• Individuele training wordt de kern. Elke talentvolle speler krijgt een persoonlijk ontwikkelingsplan en individuele training met gespecialiseerde trainers.
• Jeugdteams spelen uitsluitend om spelers te ontwikkelen. Resultaten zijn irrelevant.
• Voormalige spelers vervangen gediplomeerde trainers zonder Ajax-verleden, omdat zij het spelidee belichamen.
• Ajax moet weer doen waar het onder Michels en Cruijff om bekendstond: de beste opleiding ter wereld zijn, geen koopclub.

Het plan had meetbare successen. Spelers als Matthijs de Ligt, Frenkie de Jong, Donny van de Beek en Justin Kluivert werden in deze fase opgeleid of gestimuleerd. Frank de Boer won vier landstitels op rij.

En toch mislukte het. In 2015 verliet Wim Jonk de club na een conflict, Cruijff trok zich terug. De conflicten draaiden om macht, structuur en de vraag of een jeugdafdeling wel echt onafhankelijk van het eerste elftal kan werken. Bergkamp vertrok in 2017.

Wat het Cruijff-plan aantoont: Opleidingsfilosofie en clubbestuur moeten bij elkaar passen. Een radicale methodiek zonder stabiele structuur valt uiteen – zelfs als het spelers oplevert.

Het verdienmodel

Ajax leidt niet alleen op uit idealisme. De club heeft er een verdienmodel van gemaakt: ontwikkelen, laten doorstromen naar het eerste elftal, verkopen. De Ligt voor zo'n 75 miljoen naar Juventus, de Jong voor zo'n 75 miljoen naar Barcelona, Antony voor zo'n 95 miljoen naar Manchester United – telkens bedragen als basis, de precieze bedragen variëren per bron.

Dat model heeft een prijs. Talenten verlaten de club steeds sneller, vaak nog voordat ze echt zijn doorgebroken in het eerste elftal. Ryan Gravenberch vertrok op 20-jarige leeftijd naar Bayern. De jeugdopleiding verliest daarmee de laatste en belangrijkste opleidingsstap: de periode tussen O19 en een vaste basisplaats.

Bergkamp heeft hier openlijk kritiek op geuit. Anderen binnen de club zien het als een onvermijdelijk gevolg van de marktpositie: Ajax kan in de Eredivisie niet concurreren met Engelse salarissen.

De kritiek

Resultaatonafhankelijkheid is theorie. Elke jeugdtrainer, ook bij Ajax, staat onder druk. Spelers willen winnen, ouders willen winnen, de club wil talenten zichtbaar maken. Het principe is juist, de uitvoering is nooit volledig.

Het vaste 4-3-3 systeem heeft grenzen. Als leermiddel is het sterk. Als wereldbeeld wordt het eng. Spelers die bij Ajax slechts één systeem hebben geleerd, moesten zich in andere competities aanpassen. Dat is geen argument tégen het systeem, maar wel tegen het verabsoluteren ervan.

De Ajax-school leeft bij de gratie van de Nederlandse omgeving. Vormen op kleine velden in het kindervoetbal, technische training als nationale traditie, een bond die hetzelfde spelidee uitdraagt. Een club in een ander land die Ajax kopieert, mist deze omgeving.

De afgelopen jaren waren onrustig. Na de halve finale in 2019 volgden landstitels, maar daarna chaos: bestuurlijke wissels, miskopen, en in 2023/24 een sportief zwak seizoen. De jeugdopleiding bleef daar niet onberoerd onder. Een goede opleiding beschermt niet tegen slecht clubbestuur.

De methode is minder gedocumenteerd dan haar reputatie doet vermoeden. Net als La Masia publiceert Ajax geen leerplan. Veel berust op uitspraken van voormalige trainers en spelers.

Toepassing: Wat je hiervan kunt overnemen

Dit gedeelte is onze interpretatie.

Ajax is voor jeugdtrainers de meest toegankelijke van de grote scholen. De principes zijn concreet en hebben geen verzameling toptalenten nodig om te werken.

Maak een keuze: Opleiden of winnen?

Beide tegelijk gaat zelden. Wie opleidt, verdeelt speeltijd op basis van ontwikkelbehoefte, laat spelers op ongewone posities spelen en neemt nederlagen op de koop toe. Zeg dit aan het begin van het seizoen tegen je spelers en ouders – en houd je eraan als het pijn doet.

Gebruik een vast systeem als leermiddel

Niet omdat het het beste systeem is. Maar omdat duidelijke rollen je in staat stellen elke speler precies uit te leggen wat zijn positie doet in de opbouw, bij het drukzetten en bij het omschakelen. Een speler die zijn rol begrijpt, leert sneller dan iemand die elke week iets anders te horen krijgt.

Beoordeel in dimensies, niet in cijfers

Gebruik TIPS of een eigen kader. Hoe spelersbeoordeling in het voetbal systematisch wordt opgebouwd, staat elders beschreven. Beoordeel elke speler twee tot drie keer per seizoen langs deze dimensies. Praat er met hem over. Leid daaruit af waar hij aan werkt. Dat is de kern van het individuele ontwikkelingsplan – en het kost geen infrastructuur, alleen tijd.

Posities wisselen tot O13

Elke speler speelt in de loop van een seizoen op minstens drie posities. De aanvaller verdedigt, de verdediger bouwt op. Pas vanaf O14 specialiseren.

Eén tegen één in elke sessie

Vijf tot tien minuten per sessie voor 1-tegen-1-situaties – met afronding op doel, op kleine velden, met wisselende startposities. Dat traint zowel aanvallend als verdedigend wat in partijvormen met veel spelers te kort komt.

Positiespel met richting

In plaats van een rondo in een cirkel: 4 tegen 2 of 5 tegen 3 in een rechthoek met twee eindzones. De bal moet van de ene zone naar de andere. Dat traint de opbouw en het verplaatsen van het spel, niet alleen het balbezit.

Techniek kort en geïsoleerd, daarna in de vorm

Een blok van tien minuten balvoering, finten of passtechniek aan het begin is in het kindervoetbal zinvol – Ajax doet dat ook. Daarna direct door naar de spelvorm waarin die techniek nodig is.

Wat je zou moeten onthouden

• Ajax leidt op voor een specifiek spel – het door Michels en Cruijff gevormde 4-3-3 met positiespel en pressing. De jeugd staat in dienst van het eerste elftal, niet andersom.
• TIPS – Techniek, Inzicht, Persoonlijkheid, Snelheid – is een beoordelingskader, geen formule. Het brengt structuur aan in de individuele ontwikkeling.
• Individuele ontwikkeling staat boven teamsucces. Het principe is helder, de uitvoering is nooit volledig.
• Het vaste systeem is een leermiddel: duidelijke rollen, dezelfde taal door alle leeftijdsgroepen heen.
• Positiewisselingen tot O13, één tegen één op elke leeftijd, positiespel met richting.
• Het Cruijff-plan laat zien: Een methodiek zonder stabiele clubstructuur valt uiteen, zelfs als het spelers oplevert.

De spelersbeoordeling in Coach OS werkt met vier domeinen en 17 attributen – een vergelijkbare logica als TIPS, maar dan verfijnder. De vraag wat je daaruit afleidt voor de individuele speler, beantwoordt geen enkel kader. Die beantwoord jij.

Bronnen en verder te lezen literatuur

• David Winner: Brilliant Orange: The Neurotic Genius of Dutch Football – over de herkomst van het Totaalvoetbal en de Nederlandse voetbalcultuur.
• Johan Cruijff: Mijn voetbal – over de Ajax-school vanuit het perspectief van de belangrijkste vertegenwoordiger.
• Interviews met Wim Jonk, Dennis Bergkamp en Ruben Jongkind over het Cruijff-plan en individuele ontwikkeling, verspreid over Nederlandse en internationale sportmedia 2011–2017.
• Documentaires en berichten over De Toekomst, onder andere van de UEFA en de Nederlandse voetbalbond KNVB.
• Wiel Coerver: Voetbaltechniek en vervolgwerken – over geïsoleerde techniektraining in het Nederlandse jeugdvoetbal.

Opmerking over de feiten: Ajax publiceert geen opleidingscurriculum. De beschrijving is gebaseerd op overeenstemmende verklaringen van voormalige trainers en spelers evenals externe observaties. Transfersommen zijn basisbedragen volgens berichtgeving in de media en variëren per bron.